درمان اتروفی و خشکی واژن

آتروفی واژن چیست؟

آتروفی واژن به معنای نازک‌شدن، خشک و کم‌ارتجاع شدن پوشش واژن در اثر کمبود استروژن است. امروزه اصطلاح دقیق‌ترِ این وضعیت سندروم ادراری‌–‌تناسلی یائسگی (Genitourinary Syndrome of Menopause | GSM) است؛ چون فقط واژن را درگیر نمی‌کند و می‌تواند علائم ادراری مثل سوزش ادرار، فوریت ادرار و حتی عود عفونت ادراری را هم شامل شود. PMC

تفاوت بین «خشکی ساده واژن» و «آتروفی»

• خشکی واژن: یک علامت است؛ ممکن است گذرا باشد (مثلاً به‌علت مصرف آنتی‌هیستامین‌ها یا استرس) و الزماً همه‌ی لایه‌های بافتی را درگیر نمی‌کند.

• آتروفی/GSM: یک تشخیص بالینی با درگیری بافتی است؛ مخاط نازک، رنگ‌پریده، شکننده و کم‌الاستیک می‌شود و معمولاً با علائم همراه (درد حین رابطه، سوزش، گاهی لکه‌بینی، تغییر pH واژن به سمت قلیایی، و حتی علائم ادراری) همراه است. در اسمیر/میکروسکوپی هم ممکن است غلبه سلول‌های پارابازال و کاهش سلول‌های سطحی دیده شود. Cleveland Clinic Journal of Medicine

دلایل ایجاد اتروفی و خشکی واژن

1. یائسگی و کاهش استروژن: یکی از دلایل اصلی خشکی و اتروفی واژن در زنان یائسه، کاهش تولید استروژن است. این تغییرات هورمونی می‌تواند باعث نازک شدن دیواره‌های واژن، کاهش رطوبت و کشش آن شود.
2. زایمان و تغییرات پس از بارداری: تغییرات هورمونی در دوران بارداری و پس از زایمان می‌تواند باعث خشکی و حساسیت در واژن شود.
3. داروهای خاص: مصرف برخی داروها مانند داروهای ضد افسردگی، داروهای ضد آلرژی، یا داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند به خشکی واژن منجر شوند.
4. آسیب یا التهاب: عفونت‌ها، التهاب یا آسیب‌های ناشی از جراحی‌های قبلی می‌توانند باعث خشکی و اتروفی واژن شوند.
5. استرس و سبک زندگی: استرس مزمن، تغذیه نامناسب و فقدان تحرک می‌توانند بر هورمون‌ها و سلامت واژن تأثیر بگذارند.

علائم اتروفی و خشکی واژن

• خشکی واژن: کاهش ترشح طبیعی واژن باعث خشکی و احساس ناخوشایند در ناحیه تناسلی می‌شود.
• درد و سوزش: خشکی می‌تواند باعث درد یا سوزش در هنگام رابطه جنسی یا حتی فعالیت‌های روزمره مانند نشستن طولانی‌مدت شود.
• خارش: کاهش رطوبت واژن می‌تواند منجر به خشکی و خارش ناحیه تناسلی شود.
• تغییرات در ترشحات واژنی: ترشحات واژنی ممکن است کاهش یابد یا تغییر کند.
• درد در هنگام رابطه جنسی: خشکی واژن و اتروفی می‌توانند باعث کاهش راحتی و لذت جنسی شوند.

عوارض نادیده‌گرفتن آتروفی و خشکی واژن

تأثیر بر کیفیت زندگی جنسی

درد هنگام مقاربت، کاهش میل و اجتناب از رابطه، کاهش رضایت جنسیِ هر دو طرف و افت اعتماد به نفس از پیامدهای شایع هستند. درمان مناسب معمولاً این چرخه را معکوس می‌کند.

افزایش خطر عفونت‌های ادراری و واژینال

کاهش استروژن باعث نازکی مخاط، افزایش pH واژن و تغییر فلور می‌شود؛ این تغییرات دفاع موضعی را کم کرده و خطر UTIهای عودکننده را بالا می‌برد. استروژن واژینال برای زنان هیپو‌استروژنیک روش استانداردِ پیشگیری از UTIهای عودکننده شناخته می‌شود.

پیامدهای روانی (اضطراب، کاهش اعتماد به نفس)

درد مزمن و اختلال عملکرد جنسی می‌تواند اضطراب، پرهیز از صمیمیت و کاهش کیفیت زندگی را در پی داشته باشد. درمان موفق GSM معمولاً کیفیت زندگی را بهبود می‌دهد.

روش‌های تشخیص

۱) شرح‌حال و معاینه

تشخیص عمدتاً بالینی است: پرسش درباره سن/یائسگی، شیردهی، جراحی یا درمان‌های ضد‌استروژنی (مثل درمان سرطان پستان)، داروها، کیفیت رابطه و علائم ادراری؛ و معاینه برای ارزیابی نازکی و رنگ‌پریدگی مخاط، کاهش چین‌خوردگی‌ها و درد.

۲) تست‌های هورمونی (در صورت نیاز)

معمولاً لازم نیست. در موارد غیرمعمول یا وقتی افتراق علل دیگر مدنظر است ممکن است بررسی‌های تکمیلی درخواست شود؛ اما برای GSM معمولاً شرح‌حال و معاینه کفایت می‌کند.

۳) افتراق از سایر علل خشکی

• عفونت‌ها (قارچی/باکتریال واژینوزیس/تریکومونا): با معاینه، اسمیر، pH و ارزیابی ترشحات افتراق داده می‌شوند.

• واژینیت/ولویت غیرعفونی (درماتیت تماسی، لیـکن پلان/اسکلروزوس، مشکلات پوستی ناحیه تناسلی).

• یافته‌های کمکی در GSM: بالا رفتن pH واژن و غلبه سلول‌های پارابازال در بررسی ترشحات/اسمیر. Merck Manuals

روش‌های درمان خشکی واژن و اتروفی

درمان خشکی واژن و اتروفی معمولاً شامل روش‌های غیرتهاجمی یا دارویی است که به ترمیم و بهبود وضعیت واژن کمک می‌کند. این درمان‌ها به شرح زیر هستند:

1. استروژن درمانی (هورمون درمانی)

استروژن یک هورمون اصلی در بدن زنان است که به حفظ رطوبت، کشش و سلامت بافت‌های واژن کمک می‌کند. پس از یائسگی، سطح استروژن کاهش می‌یابد و این باعث خشکی و اتروفی واژن می‌شود. درمان با استروژن می‌تواند به بازگرداندن رطوبت واژن و کاهش علائم خشکی کمک کند.

• استروژن موضعی: استفاده از کرم‌ها، ژل‌ها یا قرص‌های واژنی استروژن به‌طور مستقیم در ناحیه واژن می‌تواند باعث بهبود خشکی و بازسازی بافت‌های واژن شود.
• قرص‌های استروژن: برای درمان مشکلات سیستمیک و عمومی می‌توان از قرص‌های استروژن استفاده کرد که تأثیرات کلی‌تری بر بدن دارند.

2. ژل‌ها و کرم‌های مرطوب‌کننده واژن

استفاده از ژل‌ها و کرم‌های مرطوب‌کننده واژن یکی از درمان‌های غیرتهاجمی و سریع برای کاهش خشکی و سوزش است. این محصولات معمولاً حاوی موادی مانند گلیسرین و هیالورونیک اسید هستند که به مرطوب نگه داشتن بافت واژن کمک می‌کنند.

مزایای استفاده از کرم‌های مرطوب‌کننده:

• کاهش سوزش و درد در هنگام رابطه جنسی
• بهبود رطوبت و نرمی واژن
• استفاده آسان و بدون نیاز به درمان‌های پیچیده

3. لیزر مونالیزا (Monalisa Touch)

لیزر مونالیزا یکی از روش‌های نوین برای درمان خشکی و اتروفی واژن است. در این روش از لیزر CO2 برای تحریک تولید کلاژن در دیواره‌های واژن استفاده می‌شود. این لیزر باعث بازسازی بافت‌های واژن و افزایش رطوبت و کشش آن می‌شود. لیزر مونالیزا یکی از روش‌های غیرتهاجمی است که بدون نیاز به جراحی انجام می‌شود و معمولاً با عوارض جانبی کمتری همراه است.

مزایای لیزر مونالیزا:

• درمان غیرتهاجمی و بدون نیاز به جراحی
• تحریک تولید کلاژن و بهبود کشش واژن
• کاهش علائم خشکی و سوزش
• درمان سریع با زمان نقاهت کوتاه

4. مکمل‌های هورمونی و طبیعی

برای زنان یائسه که نمی‌خواهند از درمان‌های هورمونی استفاده کنند، مکمل‌های طبیعی مانند سویا و فلاونوئیدها می‌توانند به بهبود رطوبت واژن و کاهش خشکی کمک کنند. این مکمل‌ها حاوی فیتواستروژن‌ها هستند که به طور طبیعی با استروژن بدن تعامل می‌کنند.

5. تمرینات کیگل

تمرینات کیگل که به تقویت عضلات کف لگن کمک می‌کنند، می‌توانند به بهبود عملکرد عضلات واژن و افزایش رطوبت کمک کنند. این تمرینات همچنین به بهبود کنترل ادرار و افزایش لذت جنسی کمک می‌کنند.

مزایای تمرینات کیگل:

• تقویت عضلات کف لگن
• بهبود عملکرد جنسی
• کمک به کاهش مشکلات ادراری

6. مراقبت‌های خانگی

در کنار درمان‌های پزشکی، مراقبت‌های خانگی نیز می‌توانند به بهبود خشکی واژن کمک کنند. این مراقبت‌ها شامل موارد زیر هستند:

• استفاده از محصولات بهداشتی مناسب: استفاده از صابون‌ها و مواد بهداشتی که به‌طور خاص برای ناحیه تناسلی طراحی شده‌اند، می‌تواند به کاهش تحریک و خشکی کمک کند.
• رعایت تغذیه سالم: مصرف مواد غذایی غنی از ویتامین E و اسیدهای چرب امگا-3 می‌تواند به حفظ سلامت پوست و بافت‌های واژن کمک کند.
• پرهیز از استفاده از مواد شیمیایی تحریک‌کننده: استفاده از محصولات شیمیایی مانند عطرهای تند یا مواد شوینده با ترکیبات قوی می‌تواند خشکی واژن را تشدید کند.

پیشگیری از آتروفی و خشکی واژن

شروع زودهنگام مراقبت‌های پس از یائسگی

آموزش بیمار، تشخیص زودهنگام علائم و استفاده‌ی منظم از مرطوب‌کننده‌های واژینال (نه فقط لوبریکانتِ زمان رابطه) می‌تواند علائم را مهار کند و نیاز به درمان‌های تهاجمی‌تر را کمتر سازد. برای موارد متوسط تا شدید، گزینه‌های مؤثر دارویی شامل استروژن واژینال با دوز پایین، DHEA واژینال و اُسپمیفن هستند که در رهنمودها توصیه شده‌اند.

مراجعه منظم به متخصص زنان

پیگیریِ منظم به‌ویژه برای افرادی که درمان ضد‌استروژنی دارند (مثلاً بازماندگان سرطان پستان) مهم است؛ راهبرد درمان در این گروه باید با نظر متخصص زنان و انکولوژیست تنظیم شود.

استفاده از روش‌های طبیعی برای حفظ رطوبت و سلامت واژن

رعایت بهداشت ملایم (پرهیز از دوش واژینال و شوینده‌های قوی)، ترک سیگار، حفظ فعالیت جنسیِ بدون درد (با کمک لوبریکانت/مرطوب‌کننده) و تمرینات کف لگن برای پشتیبانی از عملکرد ناحیه، به بهبود کلی کمک می‌کند. (اگر علائم پایدار یا شدید است، درمان دارویی مؤثرتر است.)

درباره لیزر/آر‌اِف: سازمان غذا و داروی آمریکا اعلام کرده اثربخشی و ایمنی دستگاه‌های انرژی‌محور برای «جوانسازی واژن» یا درمان GSM به‌طور رسمی تأیید نشده و موارد عارضه گزارش شده‌است؛ بنابراین این روش‌ها گزینهٔ خط اول محسوب نمی‌شوند و فقط در شرایط خاص و با اطلاع کامل از عدم قطعیت شواهد باید مطرح شوند.

سوالات متداول (FAQ)

آیا آتروفی واژن فقط بعد از یائسگی رخ می‌دهد؟

نه. هر وضعیت هیپو‌استروژنی می‌تواند شبیه GSM علامت بدهد: بعد از زایمان و در شیردهی، بعد از برداشت تخمدان‌ها، یا هنگام مصرف درمان‌های ضد‌استروژنی (مثلاً برای سرطان پستان). اما شایع‌ترین بستر، یائسگی طبیعی است.

آیا درمان‌های خانگی کافی هستند؟

مرطوب‌کننده‌های واژینال منظم و لوبریکانت هنگام نزدیکی می‌توانند موارد خفیف را کنترل کنند؛ ولی در موارد متوسط تا شدید معمولاً به درمان‌های مؤثرتری مثل استروژن واژینال، DHEA واژینال یا اُسپمیفن نیاز است که با نظر پزشک تجویز می‌شوند.

آیا استفاده طولانی‌مدت از ژل‌های مرطوب‌کننده ضرر دارد؟

به‌طور کلی امن‌اند، اما کیفیت محصولات تفاوت دارد (برخی فورمولاسیون‌های بسیار هایپراُسمولار می‌توانند تحریک ایجاد کنند). اگر نیاز مداوم وجود دارد یا علائم برمی‌گردد، ارزیابی پزشکی لازم است چون درمان‌های موضعی هورمونیِ کم‌دوز معمولاً موثرتر و پایدارتر هستند و طبق بیانیه‌های علمی، نیاز به پروژستین همراه ندارند (در دوزهای کم موضعی).

بهترین درمان برای آتروفی شدید چیست؟

بنا به راهنماها، استروژن واژینال کم‌دوز مؤثرترین گزینهٔ خط اول برای خشکی، سوزش و درد حین رابطه است؛ در صورت نیاز می‌توان از DHEA واژینال یا اُسپمیفن کمک گرفت. در زنان با UTI عودکننده و GSM، استروژن واژینال خطر عود را کاهش می‌دهد. تصمیم نهایی باید با پزشک و با توجه به سابقه فردی (مثلاً سرطان وابسته به هورمون) گرفته شود.

نتیجه‌گیری

خشکی واژن و اتروفی واژن از مشکلات شایع در دوران یائسگی و پس از آن هستند که می‌توانند تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی جنسی و روانی فرد داشته باشند. خوشبختانه، درمان‌های مختلفی از جمله هورمون درمانی، لیزر، کرم‌های مرطوب‌کننده و مکمل‌های طبیعی وجود دارند که می‌توانند به کاهش علائم خشکی واژن و بهبود سلامت ناحیه تناسلی کمک کنند. برای انتخاب بهترین روش درمانی، مشاوره با پزشک متخصص ضروری است تا درمان مناسب با توجه به شرایط فرد انتخاب شود.