دیابت بارداری، علائم، تشخیص و درمان

دیابت بارداری چیست؟

دیابت بارداری یکی از مشکلات شایع دوران حاملگی است که در آن سطح قند خون مادر بیش از حد طبیعی افزایش می‌یابد. این اختلال معمولاً در نیمه دوم بارداری ظاهر می‌شود و به دلیل تغییرات هورمونی و فشار بیشتر بر سیستم تنظیم قند خون بدن ایجاد می‌شود. در این حالت، بدن مادر به میزان کافی انسولین تولید نمی‌کند یا سلول‌ها به انسولین واکنش مناسبی نشان نمی‌دهند، که همین امر باعث افزایش گلوکز در خون می‌شود. تشخیص به‌موقع و مدیریت مناسب دیابت بارداری برای حفظ سلامت مادر و جنین بسیار اهمیت دارد.

علائم دیابت بارداری

در بسیاری از موارد، دیابت بارداری بدون علامت است و تنها از طریق آزمایش‌های معمول بارداری تشخیص داده می‌شود. با این حال، برخی از علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• افزایش تشنگی و ادرار مکرر: احساس نیاز مداوم به نوشیدن آب و تکرر ادرار.
• خستگی غیرمعمول: احساس بی‌حالی و کمبود انرژی حتی با استراحت کافی.
• تاری دید: اختلال در دید و تاری چشم‌ها.
• عفونت‌های مکرر: مانند عفونت‌های پوستی یا عفونت‌های دستگاه ادراری.

تشخیص زودهنگام و مدیریت مناسب این علائم می‌تواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.

عوامل خطر ابتلا به دیابت بارداری

برخی عوامل می‌توانند خطر ابتلا به دیابت بارداری را افزایش دهند. یکی از این عوامل اضافه وزن یا چاقی قبل از بارداری است، که داشتن شاخص توده بدنی (BMI) بالا می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد. همچنین، داشتن سابقه خانوادگی دیابت، به ویژه اگر والدین یا خواهر و برادر مبتلا به دیابت باشند، می‌تواند خطر ابتلا به دیابت بارداری را بالا ببرد. دیگر عامل مهم سابقه دیابت بارداری در بارداری‌های قبلی است؛ زنانی که در بارداری‌های قبلی به دیابت بارداری مبتلا شده‌اند، احتمال بیشتری دارد که در بارداری‌های بعدی نیز به این بیماری دچار شوند. علاوه بر این، سن بالای ۲۵ سال در بارداری نیز می‌تواند خطر ابتلا به دیابت بارداری را افزایش دهد. در نهایت، داشتن سابقه تولد نوزاد با وزن بالا (بیش از ۴ کیلوگرم) در بارداری‌های قبلی نیز یک عامل خطر برای دیابت بارداری محسوب می‌شود.

قند بارداری چند باشه خطرناک است؟

میزان قند خون در دوران بارداری باید در محدوده مشخصی نگه داشته شود تا از بروز مشکلات بهداشتی برای مادر و نوزاد جلوگیری شود. قند خون بالا در دوران بارداری می‌تواند به مشکلات جدی مانند دیابت بارداری، افزایش وزن نوزاد، زایمان سزارین و سایر عوارض منجر شود. معمولاً سطح قند خون در زنان باردار باید زیر ۹۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر باشد برای ناشتا و پس از خوردن غذا نباید بیشتر از ۱۴۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر شود. در ادامه، میزان قند خون مناسب برای زنان باردار در زمان‌های مختلف شبانه‌روز آورده شده است:

اگر میزان قند خون بالاتر از این حد باشد، ممکن است خطراتی برای مادر و نوزاد ایجاد کند و باید به دقت تحت نظر پزشک قرار گیرد.

عوارض دیابت بارداری

اگر دیابت در دوران بارداری کنترل نشود، می‌تواند منجر به عوارضی برای مادر و نوزاد شود. این عوارض به تفکیک برای مادر و نوزاد در زیر آورده شده است:

تشخیص دیابت بارداری

علائم بسیاری به مادران باردار هشدار می دهد که در معرض ابتلا به دیابت بارداری هستند. تشخیص دیابت بارداری معمولاً با آزمایش خون در دوران بارداری انجام می‌شود. در ادامه به تفکیک راه های تشخیص علائم بیماری در خانه و پزشک توضیح داده شده است:

تشخیص علائم دیابت بارداری توسط مادر

تشخیص دیابت بارداری در خانه توسط مادر، معمولاً به‌طور مستقیم امکان‌پذیر نیست، اما برخی علائم اولیه می‌تواند مادر را به انجام آزمایشات لازم ترغیب کند. مادران باردار باید به علائمی مانند تشنگی شدید، نیاز مکرر به ادرار، خستگی مفرط، تاری دید و افزایش غیرعادی وزن توجه کنند. در صورتی که هرکدام از این علائم را تجربه کردند، بهتر است سطح قند خون خود را به‌طور منظم اندازه‌گیری کنند. استفاده از دستگاه‌های خانگی برای اندازه‌گیری قند خون می‌تواند به مادران کمک کند تا از بروز مشکلات احتمالی پیشگیری کنند. این ابزارها معمولاً قادرند تغییرات جزئی در سطح قند خون را شناسایی کنند، اما تشخیص قطعی دیابت بارداری به آزمایشات دقیق‌تر نیاز دارد.

تشخیص دیابت بارداری توسط متخصص

تشخیص دیابت بارداری توسط متخصص معمولاً از طریق آزمایش تحمل گلوکز یا تست OGTT (Oral Glucose Tolerance Test) انجام می‌شود. این آزمایش معمولاً در هفته‌های 24 تا 28 بارداری توصیه می‌شود. در این تست، مادر ابتدا باید ناشتا باشد و سپس یک محلول گلوکز بنوشد. پس از گذشت زمانی مشخص، سطح قند خون مادر اندازه‌گیری می‌شود. اگر نتایج نشان‌دهنده قند خون بالا باشد، پزشک دیابت بارداری را تشخیص می‌دهد. علاوه بر این، در صورت نیاز، آزمایشات دیگر نیز می‌تواند برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت سلامت مادر و جنین انجام شود. متخصص همچنین ممکن است توصیه‌هایی برای مدیریت قند خون از جمله تغییرات در رژیم غذایی، ورزش و در صورت لزوم، دارو تجویز کند. این مشاوره‌ها برای پیشگیری از عوارض و حفظ سلامت بارداری بسیار حائز اهمیت است.

سریعترین راه درمان دیابت بارداری

سریعترین راه برای درمان قند خون در زمان بارداری زنان معمولاً شامل تغییرات در رژیم غذایی، ورزش منظم و در برخی موارد استفاده از دارو می‌شود. اولین قدم در درمان این بیماری، کنترل دقیق میزان قند خون از طریق رژیم غذایی سالم و متعادل است. زنان باردار مبتلا به دیابت باید مصرف کربوهیدرات‌ها را کنترل کنند و وعده‌های غذایی کوچک و مکرر داشته باشند تا از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری کنند. ورزش منظم مانند پیاده‌روی نیز به کنترل سطح قند خون کمک می‌کند. در صورتی که این روش‌ها کافی نباشند، ممکن است پزشک انسولین یا داروهای دیگر تجویز کند. پیگیری دقیق وضعیت و مشاوره منظم با پزشک برای جلوگیری از عوارض دیابت بارداری بسیار ضروری است.

درمان دیابت بارداری شامل تغییرات در سبک زندگی و در برخی موارد، استفاده از دارو است.

درمان قند بارداری در خانه

برای مدیریت قند بارداری در خانه، رعایت چندین نکته ضروری است. اولین گام، پیروی از یک رژیم غذایی متعادل است که شامل غذاهای کم قند و غنی از فیبر باشد. مصرف وعده‌های غذایی کوچک و منظم به کنترل سطح قند خون کمک می‌کند. ورزش‌های سبک مانند پیاده‌روی روزانه نیز می‌تواند به بهبود حساسیت بدن به انسولین و کنترل قند خون کمک کند. همچنین، نظارت منظم بر سطح قند خون از طریق دستگاه‌های خانگی بسیار مهم است تا مطمئن شویم که سطح قند خون در حد سالم باقی بماند. در صورتی که با تغییرات سبک زندگی نتایج مطلوب حاصل نشد، پزشک ممکن است استفاده از انسولین یا داروهای خوراکی را تجویز کند. داشتن مشاوره پزشکی منظم برای پیگیری وضعیت سلامت مادر و جنین ضروری است.

1. رژیم غذایی سالم

برای افراد مبتلا به دیابت بارداری، برنامه غذایی سالم و متعادل یکی از ارکان اصلی مدیریت بیماری است. این برنامه باید شامل وعده‌های غذایی کوچک و مکرر باشد تا سطح قند خون به طور یکنواخت حفظ شود. مادران باردار باید مراقب اندازه‌گیری وعده‌های غذایی خود باشند و در صورت نیاز، برنامه مناسب برای تغذیه در دوران بارداری خود دریافت کنند. در زیر لیست رژیم غذایی سالم که به بیماران مبتلا به دیابت بارداری در کنترل آن کمک می کند آورده شده است.

• سبزیجات غیرنشاسته‌ای مانند کلم بروکلی، اسفناج، کدو سبز، کرفس و فلفل دلمه‌ای
• غلات سبوس‌دار مانند برنج قهوه‌ای، جو دوسر، نان سبوس‌دار و ماکارونی کامل
• میوه‌های تازه مانند سیب، گلابی، توت فرنگی، زغال‌اخته و پرتقال (به مقدار متعادل)
• پروتئین‌های کم چرب مانند مرغ بدون پوست، ماهی‌های چرب (مانند سالمون و ماهی تن)، تخم‌مرغ و حبوبات
• چربی‌های سالم مانند روغن زیتون، آووکادو، بادام و گردو
• لبنیات کم‌چرب مانند شیر کم‌چرب، ماست یونانی بدون شکر و پنیر کم‌چرب
• حبوبات مانند نخود، لوبیا، عدس و لوبیا چیتی
• آجیل‌ها و دانه‌ها مانند بادام، پسته، تخم کدو و چیا
• چای سبز یا دمنوش‌های گیاهی بدون قند

.2. فعالیت بدنی منظم

ورزش منظم برای افراد مبتلا به دیابت بارداری نقش بسیار مهمی در کنترل سطح قند خون و بهبود سلامت عمومی دارد. فعالیت بدنی باعث افزایش حساسیت بدن به انسولین می‌شود، که این امر کمک می‌کند تا بدن قند خون را به‌طور مؤثرتری استفاده کرده و از بالا رفتن غیرضروری سطح گلوکز جلوگیری کند. ورزش‌های مناسب برای این افراد باید با شدت متوسط و بر اساس توانایی‌های فردی برنامه‌ریزی شوند تا آسیبی به مادر یا جنین وارد نشود.

• پیاده‌روی یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین ورزش‌ها برای افراد مبتلا به دیابت بارداری است. پیاده‌روی روزانه به مدت ۳۰ دقیقه یا بیشتر می‌تواند به کنترل قند خون کمک کند و فشار خون را نیز کاهش دهد. این ورزش می‌تواند در فواصل زمانی مختلف در طول روز انجام شود، به‌طوری‌که مادر احساس راحتی کند.
• شنا نیز یک ورزش عالی برای زنان باردار است، چرا که کمترین فشار را به مفاصل وارد می‌کند و در عین حال تمام بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. شنا نه‌تنها به بهبود وضعیت قلبی-عروقی کمک می‌کند، بلکه باعث تقویت عضلات بدن و بهبود گردش خون نیز می‌شود.
• یوگا یکی دیگر از ورزش‌های مناسب برای زنان باردار مبتلا به دیابت بارداری است. یوگا با تمرکز بر تنفس، آرامش و کشش‌های ملایم، می‌تواند به کاهش استرس، بهبود انعطاف‌پذیری و تقویت عضلات کمک کند. یوگا همچنین به بهبود وضعیت خواب و کاهش علائم نارسایی‌های دوران بارداری، مانند کمر درد و تورم، کمک می‌کند.
• دوچرخه‌سواری ثابت یا استفاده از دستگاه‌های ایروبیک ملایم نیز گزینه‌های مناسبی هستند که می‌توانند در خانه یا باشگاه انجام شوند. با این حال، قبل از شروع هر نوع برنامه ورزشی جدید، مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه ضروری است تا از مناسب بودن ورزش در دوران بارداری اطمینان حاصل شود.

پیشنهاد می‌شود حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در بیشتر روزهای هفته انجام شود، که این مدت زمان می‌تواند در صورت نیاز به چند جلسه کوچک‌تر در طول روز تقسیم شود. هدف این است که ورزش به‌طور منظم در برنامه روزانه گنجانده شود، زیرا فعالیت منظم می‌تواند به حفظ سلامت مادر و جنین کمک کند و از بروز عوارض دیابت بارداری جلوگیری کند.

3. نظارت بر سطح قند خون

یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای کنترل دیابت در بارداری، اندازه‌گیری منظم قند خون است.  مادران باردار باید از دستگاه‌های اندازه‌گیری قند خون خانگی (گلوکومتر) استفاده کنند تا سطح گلوکز خون خود را در زمان‌های مختلف روز، به ویژه قبل و بعد از وعده‌های غذایی، بررسی کنند. این کار به مادران کمک می‌کند تا متوجه تغییرات ناگهانی در سطح قند خون شوند و اقدامات لازم را انجام دهند. پزشک معمولاً زمان‌بندی دقیقی برای اندازه‌گیری قند خون تعیین می‌کند، تا مطمئن شود که قند خون در محدوده ایمن باقی بماند.

درمان دارویی

در صورتی که تغییرات در رژیم غذایی و ورزش کافی نباشد، پزشک ممکن است داروهایی مانند متفورمین یا انسولین تجویز کند. این داروها به کنترل بهتر قند خون کمک می‌کنند.

در این نوع درمان قند بارداری، زمانی که تغییرات در رژیم غذایی و ورزش نتوانند سطح قند خون را کنترل کنند، پزشک ممکن است داروهایی مانند انسولین را تجویز کند. انسولین دارویی است که به کمک آن سطح قند خون کنترل می‌شود، زیرا در دیابت بارداری بدن قادر به تولید یا استفاده مؤثر از انسولین نیست. انسولین به‌طور مستقیم از طریق تزریق وارد بدن می‌شود و در بیشتر موارد، هیچ‌گونه خطری برای جنین ندارد. در برخی موارد، پزشک ممکن است داروهای خوراکی مانند متفورمین را نیز تجویز کند، اما این دارو در دوران بارداری کمتر استفاده می‌شود. نظارت منظم بر سطح قند خون و مشاوره منظم با پزشک برای تنظیم دقیق دوز داروها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

پیشگیری از دیابت بارداری

اگرچه نمی‌توان به طور کامل از دیابت بارداری پیشگیری کرد، اما با اتخاذ برخی اقدامات مؤثر، می‌توان خطر ابتلا به این بیماری را به میزان قابل توجهی کاهش داد. یکی از اولین و مهم‌ترین گام‌ها در زیر آورده شده است:

• حفظ وزن سالم قبل از بارداری است. داشتن وزن متناسب و مدیریت آن قبل از بارداری می‌تواند نقش بزرگی در کاهش خطر دیابت بارداری ایفا کند. افرادی که وزن اضافی دارند، بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. بنابراین، برنامه‌ریزی برای کاهش وزن اضافی از طریق تغذیه سالم و فعالیت بدنی می‌تواند احتمال بروز قند خون در بارداری را کاهش دهد.
• تغذیه متعادل و سالم نیز یکی از ارکان پیشگیری است. مصرف غذاهای سالم و متنوع شامل میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، پروتئین‌های کم چرب، و چربی‌های سالم می‌تواند به تنظیم سطح قند خون کمک کند. تغذیه مناسب به بدن کمک می‌کند تا عملکرد بهتری در استفاده از انسولین داشته باشد و از نوسانات قند خون جلوگیری کند. علاوه بر این، باید از مصرف مواد غذایی با قند بالا و فرآوری‌شده اجتناب کرد، زیرا این نوع غذاها می‌توانند باعث افزایش سریع و غیرطبیعی سطح قند خون شوند.
• فعالیت بدنی منظم پیش از بارداری و در دوران بارداری نیز به شدت در پیشگیری از دیابت بارداری تأثیرگذار است. ورزش منظم باعث افزایش حساسیت بدن به انسولین شده و می‌تواند از افزایش غیرطبیعی قند خون جلوگیری کند. پیاده‌روی، شنا، یوگا، و دوچرخه‌سواری ثابت از جمله فعالیت‌هایی هستند که برای زنان باردار توصیه می‌شود. فعالیت بدنی نه تنها به کنترل قند خون کمک می‌کند بلکه از سایر مشکلات دوران بارداری مانند تورم و دردهای عضلانی نیز پیشگیری می‌کند.
• مراجعه منظم به پزشک یکی دیگر از اقداماتی است که می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به دیابت بارداری کمک کند. پزشک می‌تواند با انجام آزمایش‌های دوره‌ای و بررسی‌های پیشگیرانه، به شناسایی زودهنگام هرگونه تغییر در وضعیت سلامت مادر باردار بپردازد. همچنین، مشاوره‌های پزشکی در مورد نحوه تغذیه در دوران بارداری، فعالیت بدنی، و مدیریت وزن می‌تواند به مادران کمک کند تا دوران بارداری سالم‌تری داشته باشند و خطر ابتلا به دیابت بارداری کاهش یابد.

در نهایت، اتخاذ یک سبک زندگی سالم شامل تغذیه مناسب ، فعالیت بدنی منظم، کنترل وزن، و پیگیری‌های پزشکی منظم می‌تواند تأثیرات مثبتی در پیشگیری از دیابت بارداری و حفظ سلامت مادر و جنین در طول بارداری داشته باشد. دکتر نسیم سرمست، متخصص زنان و زایمان، با تجربه فراوان در مدیریت دیابت بارداری، می‌تواند راهنمایی‌های لازم را برای کنترل این وضعیت ارائه دهد. با مراجعه به مطب دکتر سرمست، می‌توانید از برنامه‌های تغذیه‌ای، ورزشی و درمانی مناسب بهره‌مند شوید.

تأثیر دیابت بارداری بر حرکات جنین

تاثیر این بیماری در زنان باردار بر جنین می‌تواند متغیر باشد، اما معمولاً با افزایش قند خون، رشد جنین بیشتر می‌شود و در نتیجه وزن آن بالا می‌رود. این وضعیت ممکن است باعث کاهش حرکات جنین در مراحل بعدی بارداری شود. در برخی موارد، نوزادانی که مادرانشان دیابت بارداری داشته‌اند، ممکن است بیشتر در معرض خطر مشکلات حرکتی و حتی ماکروزومی (تولد نوزاد با وزن بالا) قرار بگیرند. همچنین، افزایش قند خون می‌تواند به مشکلاتی مانند اختلالات عصبی یا مشکلات در توسعه عضلات و سیستم عصبی جنین منجر شود. به همین دلیل، کنترل قند خون در دوران بارداری و نظارت بر حرکات جنین برای پیشگیری از عوارض احتمالی اهمیت دارد.

سوالات متداول

1.  دیابت بارداری چه زمانی ممکن است پیش بیاید؟ دیابت بارداری معمولاً در سه‌ماهه دوم یا سوم بارداری، یعنی بین هفته‌های 24 تا 28 بارداری ظاهر می‌شود. در این دوران، بدن مادر دچار تغییرات هورمونی زیادی می‌شود که می‌توانند بر عملکرد انسولین تأثیر بگذارند. در برخی موارد نادر، ممکن است دیابت بارداری زودتر نیز تشخیص داده شود، به‌ویژه اگر فرد دارای عوامل خطر مثل اضافه‌وزن، سابقه خانوادگی دیابت یا دیابت بارداری در بارداری‌های قبلی باشد. به همین دلیل، آزمایش غربالگری قند خون در میانه بارداری به‌عنوان یک بخش مهم از مراقبت‌های دوران بارداری در نظر گرفته می‌شود.
2. دلیل احساس خستگی در زنان مبتلا به دیابت بارداری چست؟ احساس خستگی در زنان مبتلا به دیابت بارداری معمولاً به دلیل بالا بودن سطح قند خون و اختلال در عملکرد طبیعی بدن در تبدیل قند به انرژی ایجاد می‌شود. زمانی که انسولین به‌درستی عمل نکند، گلوکز نمی‌تواند وارد سلول‌ها شود و در نتیجه بدن از منابع انرژی کافی محروم می‌ماند، که همین باعث بروز احساس ضعف، بی‌حالی و خستگی مفرط می‌شود. از طرفی، تغییرات هورمونی دوران بارداری و تلاش بدن برای تنظیم سطح قند خون نیز فشار مضاعفی به بدن وارد می‌کند که خستگی را تشدید می‌کند. کم‌خوابی، کم‌خونی و استرس بارداری نیز می‌توانند به این حس دامن بزنند. بنابراین، مدیریت مناسب دیابت بارداری و پیروی از رژیم غذایی متعادل و سبک زندگی سالم می‌تواند به کاهش این خستگی کمک کند.
3. آیا ابتلا به دیابت بارداری میتواند منجر به عفونت شود؟ بله، ابتلا به دیابت بارداری می‌تواند خطر ابتلا به عفونت‌ها را افزایش دهد. قند خون بالا محیط مناسبی برای رشد باکتری‌ها و قارچ‌ها فراهم می‌کند، به همین دلیل زنان باردار مبتلا به دیابت بارداری بیشتر در معرض عفونت‌های ادراری، عفونت‌های واژینال (به‌ویژه عفونت‌های قارچی) و حتی برخی عفونت‌های پوستی قرار دارند. همچنین، در صورت کنترل‌نشدن مناسب قند خون، سیستم ایمنی بدن ممکن است عملکرد ضعیف‌تری داشته باشد، که این هم به افزایش احتمال عفونت کمک می‌کند. مراقبت دقیق پزشکی، رعایت بهداشت فردی، تغذیه مناسب و کنترل منظم سطح قند خون می‌توانند در پیشگیری از بروز این نوع عفونت‌ها بسیار مؤثر باشند.

سخن پایانی

دیابت بارداری یک وضعیت قابل مدیریت است که با تشخیص زودهنگام و اقدامات مناسب می‌توان از عوارض آن جلوگیری کرد. تغذیه سالم، ورزش منظم، نظارت بر قند خون و در صورت لزوم، درمان دارویی، از جمله راهکارهای مؤثر در کنترل دیابت بارداری هستند. اگر در دوران بارداری هستید و نگران دیابت بارداری می‌باشید، توصیه می‌کنیم با دکتر نسیم سرمست مشورت کنید. با برنامه‌ریزی مناسب و مراقبت‌های لازم، می‌توانید سلامت خود و نوزادتان را تضمین کنید.